2003 yılında MIT Üniversitesinin Media Laboratuvarı’nda başlatılan Scratch projesi 2007 yılında tüm dünyada yaklaşık 50 dil (Türkçe dahil) desteği sunarak ücretsiz olarak yayınlanmıştır. Özellikle 8 ila 16 yaş grubu için tasarlanmış olmakla birlikte her yaştan insan tarafından kullanılabilmektedir. Yayınlandığı tarihten itibaren Scratch’in resmi web sitesi (https://scratch.mit.edu) yoğun ilgi görmüş, şu anda 30 milyon civarında kayıtlı kullanıcı tarafından resmi web site üzerinde paylaşılmış bu yazının yayınlandığı tarihte 33 milyon proje bulunmaktadır. Scratch yazılımı kişisel bilgisayarlara indirilerek kullanılabildiği gibi çevrimiçi olarak da kullanılabilen bir araç olarak günümüzde en büyük kullanıcı kitlesine sahiptir.

Scratch, bir zamanların efsanesi olan Logo ve Karel gibi programlama öğretiminde kullanılan bir materyaldir. Blok programlama sınıfında yer alan Scratch sırasıyla 1.4 ve 2.0 sürümleri ile kullanıcıların karşısına çıktı. 1.4 versiyonu paket program halinde indirilip çalıştırılırken 2.0 versiyonu önce web üzerinden çalıştırıldıktan sonra paket program olarak da kullanıma açıldı. Son olarak da 3 Ağustos 2018’de Scratch 3.0 Beta sürümü yayınlandı. 2 Ocak 2019 itibariyle resmi olarak tam sürüm yayınlanacağı duyuruldu. Şu ana kadar Scratch sadece bilgisayar üzerinden erişilebilir olarak sunuldu. 3.0 versiyonu ile artık tablet ve telefonlar üzerinden de kullanılabilecek. Şimdi 3.0 Beta’nın kullanıcılara sunduğu yeni özellikleri inceleyelim.

Resim 1

Tasarım

Genel olarak bakıldığında ilk göze çarpan Scratch 2’de solda olan sahnenin Scratch 3’te sağa alınmasıdır. İkinci dikkat çeken husus komut bloklarının daha büyük olması. Tablet ve telefonda çalıştırılacağı için bu bloklar biraz büyültülmüş. Tasarımdaki son farklılık ise ilk bakışta önceki versiyona göre daha renkli ve çekici olmasıdır. Scratch 2’de daha metalik ve gri tonlar hakimken yeni versiyonda rengarenk bir ortam kullanıcıyı karşılıyor (Resim 1).           

Scratch 2’de yer alan İpuçları menüsü çoğunlukla metin içerdiğinden 3’de bu yardımcı bilgiler genellikle video şeklinde kullanıcıya sunuluyor.

Kod Paneli

Yine Kod, Kostümler ve Ses panelleri ortadan sola alınmış. “Diziler”> “kod, “kılık”> “kostümler” olarak tercüme edilmiş, bu şekilde daha anlamlı olmuş diyebilirim.

Kod paneli altında kod blokları kendi renginde 9 başlık altında toplanmış. Bu sayı Scratch 2’den 10’du. Kalem başlığı çıkarılmış artık standart olarak gelmiyor, Eklenti kısmından ekleniyor. Önceki versiyonda “Veri” başlığı “Değişkenler”, “Özel Taşlar” başlığı Bloklarım, İşlemler başlığı “Operatörler” olarak değiştirilmiş. Scratch 2’de yer alan bütün komutlar bu versiyon da bulunuyor. Çevirileri daha iyileştirilmiş. Kendi bloklarınızı oluşturabileceğiniz “Bloklarım” başlığının kullanımı da görsel olarak daha iyileştirilmiş (Resim 1).

Karakter

Scratch 2’de sahneye yeni bir karakter ekleme işlemi sahnenin altındaki panelde yer alan sıralı karakter komutları ile yapılırken yeni versiyonda bu tek bir görsel komutun altına alınıp açılır/kapanır şekle dönüştürülmüş. Bu görsel konum olarak da karakter panelinin içinde yer alıyor. Ayrıca karaktere ait x, y , yön, göster/gizle gibi alt bilgiler sabit olarak bu panelde yer alıyor. Karakter silme kolaylaştırılıp sağ tuşa ilave olarak karakterin sağ üst köşesine silme ikonu yerleştirilmiş (Resim 2).

Resim 2

Scratch ile birlikte gelen hazır karakterlerin yer aldığı kütüphane tasarımı daha renkli ve kullanışlı yapılmış. Önceki versiyonda olmayan karakter aratma özelliği kütüphanede yerini almış. Bir diğer gelen güzellik ise animasyonlar kullanılabilecek aynı karakterin farklı görselleri kütüphanede fare ile üzerine gelince otomatik olarak çalışıyor. Bu şekilde o karakterin görsel seti var mı diye araştırmak zorunda kalmamış oluyorsunuz. Ancak tema veya vektörel/resim ayrımı bir önceki versiyonda yer alırken Scratch 3’te bu özellik kaldırılmış. Vektörel karakter veya resim bulmak biraz zorlaşmış diyebiliriz (Resim 3).

Resim 3

Sahne
Karakterlerin yer aldığı sahne karakter panelinin solundan sağına alınmış. Sahne ekleme/yükleme gibi işlemler yine bu panelin altında tek bir görsel komutun altına açılır/kapanır şekilde yerleştirilmiş. Karakterler de olduğu gibi sahne dekorlarının oldukça zengin bir kütüphanesi bulunuyor. Bu kütüphanenin arayüzü Scratch 2’ye göre daha kullanışlı tasarlanmış. Arama özelliği burada da düşünülmüş (Resim 4).

Resim 4

Kostümler

Sahnede yer alacak karakterlerin formunu (şeklini) değiştirmek için kostümler bölümü kullanılıyor. Scratch 2’ye göre daha kullanışlı ve renkli bir arayüz geliştirilmiş. Artık sola alınan araçların özellikleri altta değil bu kez üstte yer alıyor. Karakterin kenar çizgi rengi, kalınlığı gibi seçenekler simge halinde belirtilmiş. Renk paleti daha kullanılabilir hale getirilmiş. Salt dolgu renginin dışında geçişli (gradient) dolgu da gelen yenilikler arasında yer alıyor (Resim 5).

Resim 5

Sesler

Hikaye, animasyon ve oyunlarda kullanabileceğiniz sesler panelinin tasarımı daha sade ve renkli hazırlanmış. Bu panelde solda yukarıdan aşağıya eklenen ses efektleri yer alıyor. Ses efekti ekleme işlemleri yine tek bir görsel komutla sağlanmış. Hazır ses kütüphanesi oldukça zengin. Bu kütüpheneye de arama özelliği getirilmiş. Bir başka güzellik ise sesleri fareyi üzerinde gezdirerek otomatik dinleyebiliyorsunuz. Bir önceki versiyonda her birine ayrı ayrı tıklamanız gerekiyordu ve çalan sesler birbirine karışıyordu.
Eklenen ses üzerinde düzenleme (edit) işlemlerinden sadece kırpma işlemi yapılıyor. Halbuki  bir önceki versiyonda kes/kopyala/yapıştır gibi temel işlemler rahatlıkla yapılabiliyordu. Ses grafiği burada siyah yerine pembe tercih edilmiş, fena da olmamış. Bunun dışında seslerin ilgili kısımların uygulanacak olan ses efektleri (hızlı, yavaşlat, yankı, robot, ters gibi) menü olmaktan çıkarılıp yan yanan simgeler haline dönüştürülmüş (Resim 6).

Resim 6

Eklentiler

Scratch’ın özellikle 2 versiyonundan sonra kullanılabilirlik ve tasarımına bağlı olarak gelen popülerliği birçok robotik firmasının ona yönelmesini sağladı. Ürünlerinin Scratch ile entegrasyonu üzerinde çalıştılar. Birçok firma bunu yaptı. Scratch 3’te ise bu durum biraz daha ileriye taşınmış. Micro:bit, Lego Mindstorms EV3, Lego WeDo2.0 gibi mikrodenetleyici kart ve robotik setleri artık Eklentiler başlığı altında herhangi bir ilave yazılım yüklemeden rahatlıkla Scratch’da çalışabilmektedir. Eklentiler ekranın sol köşesinde yer alıyor. İlgili seti seçtiğinizde kategoriler başlığına o sete ait alt komutlar yükleniyor. Bu komutlar, seçilen kart veya robotik sete göre değişmektedir. Bu setlere destek verilmesiyle kullanıcıların programlama kapasiteleri genişletilmeye çalışılmıştır. Bu sayede fiziksel programlamanın da önü açılmış oldu (Resim 7).

Resim 7

Bunun dışında Scratch 2’de Kalem, Ses ve Video Algılama kategorisinde yer alan komutlar Eklentiler bölümüne taşınmış. Burada olması daha mantıklı olmuş gibi geldi. Çünkü bahsettiğim kategorilerin programlama kavramlarıyla doğrudan bir ilgisi bulunmuyor. Projenize göre yeri gelince kullanılabilecek bir eklenti haline getirilmiş.

Bir diğer yenilik ise Google Çeviri özelliği. Buna göre içerisinde Türkçe’nin de olduğu birçok dilde çeviri yapılabiliyor. Bu da yapılan hikaye, animasyon ve oyunların daha fazla kitleye açılabileceği anlamına gelmektedir (Resim 8).

Resim 8

Çeviri
Scratch 50 farklı dil desteğiyle büyük bir kullanıcı kitlesine hitap ediyor. Arayüz çevirisinde bir çok insan kendi dilinde gönüllü olarak çeviri hizmeti veriyor. İlk versiyonundan itibaren genel kabüle göre çevirilerde değişikliğe gidiliyor. Scratch 3’de öncekine göre daha kabul edilebilir çeviriler yapılmış diyebilir. “kılık”>”kostüm”, “Artır”>”değiştir”, “dön”>”yönel”, “noktasına git”> “konumuna git”,”olsun”>”yap”, “görün”> “göster” gibi kelime değişimleriyle daha anlamı bir çeviri kazanmış diyebiliriz.

Uyumluluk
Scratch şimdiye kadar sadece bilgisayar ortamında erişilebilir oldu. Yeni versiyonu ile telefon ve tablet gibi mobile cihazlara da destek verileceği resmi web sitesinde duyuruldu. Bu destek ancak tam sürümle birlikte gelecek. Buna göre Scratch’de yapılan projeler mobil cihazlarda sadece görüntülenebilecek. Yeni bir proje oluşturma ya da varolan bir proje mobile cihazlarda düzenlenemeyecek. Mobile desteği iOS 11+ ve Android 6+ işletim sistemlerine sunulacak.

Scratch 3, HTML 5 standartını desteklediğinden Chrome 63+, Edge 15+, Firefox 57+, Safari 11+ gibi modern tarayıcılarda çalışabilmektedir. Internet Explorer bu desteğin dışında olduğundan Scratch 2 IE’de çalışabilecektir.

Scratch 1.4 & Scratch 2
Scratch 3 tam sürüm olarak çıkınca halen yürürlükte olan çevrim içi Scratch 2 kaldırılacak. Ancak offline olarak kullanılmaya ve topluluğa proje

göndermeye devam edilebilecek. Aynı zamanda Scratch 1.4 ve 2’de yapılan projeler Scratch 3’de çalışabilecek.

Netice olarak, Scratch yeni versiyonu ile programlama yönünden yeni bir takım kodlar vaadetmiyor. Buna karşın farklı mikrodenetleyici ve robot setlerinin başka bir programa gerek kalmadan programlanabilmesi onu blok programlama sınıfında lider yapacak gibi gözüküyor. Tasarım açısından ise önceki versiyonlarının önüne geçtiğini söyleyebiliriz. Uzun süredir beklenen mobil aygıtlar üzerinden Scratch’e erişim ise elinden tablet düşmeyen dijital yerliler için oldukça olumlu oldu diyebiliriz.

Beta sürüm linki : https://beta.scratch.mit.edu/